ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਦਿੱਲੀ-ਐੱਨਸੀਆਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ’ਤੇ ਸੁਣਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਪਟਾਖਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ’ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ। ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਜਸਟਿਸ ਸੂਰਜ ਕਾਂਤ, ਜਸਟਿਸ ਜੋਯਮਾਲਿਆ ਬਾਗਚੀ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ ਵੀ. ਮੋਹਨਾ ਦੀ ਬੈਂਚ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਦਾਲਤ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਏਗੀ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਜਸਟਿਸ ਬਾਗਚੀ ਨੇ ਸੁਣਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪੁੱਛਿਆ — “ਪਟਾਖਿਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੈ?” ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਐਮੀਕਸ ਕਿਊਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਵਕੀਲ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਟਾਖੇ ਚਲਾਉਣ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਆਚਰਣ ਦੱਸਣ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹਰ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਬੱਚੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।” ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਲ-ਦਰ-ਸਾਲ ਇਹੀ ਖੇਡ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਤਾਇਨਾਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਦਾਲਤ “ਸੰਤੁਲਿਤ ਨਜ਼ਰੀਆ” ਅਪਣਾਏਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਵਾਂਗੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਖ਼ੁਦ ਸੋਚਣ। ਅਸੀਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਉਪਾਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” ਸੀਜੇਆਈ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਪਟਾਖੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਘੱਟ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ — “ਸਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗ ਲਿਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਫੁਲਝੜੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਪਟਾਖਾ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਵਕੀਲ ਜੇ. ਸਾਈ ਦੀਪਕ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ। ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 15 ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ NEERI ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਖਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਪਟਾਖਿਆਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਅੰਤਰਿਮ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ’ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਬੈਂਚ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ — ਪਟਾਖੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਖਾਸ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ, ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਘੱਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਪਟਾਖਿਆਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਐਡੀਸ਼ਨਲ ਸੌਲਿਸਟਰ ਜਨਰਲ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਭਾਟੀ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਇਨ-ਸੀਟੂ ਅਤੇ ਐਕਸ-ਸੀਟੂ ਦੋਵੇਂ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਕਦਮਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਅਪਡੇਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪਟਾਖਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਸੁਝਾਅ CAQM (ਕਮਿਸ਼ਨ ਫ਼ੌਰ ਏਅਰ ਕੁਆਲਿਟੀ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਅਗਲੀ ਸੁਣਵਾਈ 15 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਹੋਵੇਗੀ।

ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ

• ਜਸਟਿਸ ਬਾਗਚੀ ਦਾ ਸਵਾਲ — “ਪਟਾਖਿਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੈ?”; ਐਮੀਕਸ ਕਿਊਰੀ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਬੱਚੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।”
• ਸੀਜੇਆਈ ਸੂਰਜ ਕਾਂਤ — “ਅਸੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਵਾਂਗੇ, ਪਰ ਲੋਕ ਖ਼ੁਦ ਸੋਚਣ”; ਅਦਾਲਤ “ਸੰਤੁਲਿਤ ਨਜ਼ਰੀਆ” ਅਪਣਾਏਗੀ।
• ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਸੁਝਾਅ — ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਪਟਾਖੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਖਾਸ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ; ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਘੱਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ।
• ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਨੇ 15 ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਦੇ ਅੰਤਰਿਮ ਹੁਕਮ (NEERI-ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਪਟਾਖਿਆਂ) ’ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।
• ਸਾਰੇ ਸੁਝਾਅ CAQM ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼; ਅਗਲੀ ਸੁਣਵਾਈ 15 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ; ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲੋਂ ਅਪਡੇਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ।