ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (ਆਰਬੀਆਈ) ਨੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਧੂ ਨਕਦੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਦੋ ਵੱਡੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ। ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੰਗਲਵਾਰ, 13 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਾਰਜਾਂ (ਓਐਮਓ) ਰਾਹੀਂ 25,000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ (2.58 ਅਰਬ ਡਾਲਰ) ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਾਂਡ ਵਿਕੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਂਕਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਕਦ ਰਿਜ਼ਰਵ ਅਨੁਪਾਤ (ਸੀਆਰਆਰ) ਦੀ ਪਾਲਣਾ 90 ਫੀਸਦ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 99 ਫੀਸਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ 16 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੱਖਵਾੜੇ ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗੀ।

ਇਹ ਕਦਮ ਆਰਬੀਆਈ ਵੱਲੋਂ ਕਰੀਬ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨੀਤੀਗਤ ਵਿਆਜ ਦਰ ਵਧਾਉਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਆਏ ਹਨ। 7 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਮੌਦਰਿਕ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਗਵਰਨਰ ਸੰਜੇ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨੇ ਹੋਰ ਵਿਆਜ ਦਰ ਵਾਧਿਆਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਕਦੀ ਕੱਢਣ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਐਲਾਨਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਵਾਧੂ ਰਕਮ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਘਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਆਰਬੀਆਈ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਨਕਦੀ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਔਸਤਨ 7 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ (72.37 ਅਰਬ ਡਾਲਰ) ਦੀ ਵਾਧੂ ਨਕਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮ ਦਾ 2.6 ਫੀਸਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਕਦੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਸਵੈਪ ਵਿੰਡੋ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ 8 ਜੂਨ ਤੋਂ 31 ਅਗਸਤ ਦੌਰਾਨ ਬੈਂਕਾਂ ਨੇ 133 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੇ ਐਫਸੀਐਨਆਰ(ਬੀ) ਜਮ੍ਹਾਂ ਜੁਟਾਏ ਸਨ। ਇਸ ਵਾਧੂ ਨਕਦੀ ਕਾਰਨ ਰਾਤੋਂ-ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨੀਤੀਗਤ ਰੈਪੋ ਦਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਧੱਕੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਬਾਜ਼ਾਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਐਲਾਨ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਅਸਰ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ 10-ਸਾਲਾ ਸਰਕਾਰੀ ਬਾਂਡ ਦੀ ਯੀਲਡ 7.31 ਫੀਸਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਜੋ ਨਵੰਬਰ 2023 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੱਧਰ ਹੈ। ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਆਰਬੀਆਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਓਐਮਓ ਵਿਕਰੀਆਂ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਰੀਬ 1 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਆਰਬੀਆਈ ਨੇ 1 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਬਾਂਡ ਵਿਕੇ ਸਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਕਰੀ ਸੀ।

ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਬਾਂਡਾਂ ਦੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2030 ਤੋਂ 2035 ਤੱਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 7.88 ਫੀਸਦ 2030, 6.10 ਫੀਸਦ 2031, 7.95 ਫੀਸਦ 2032, 7.26 ਫੀਸਦ 2033, 7.18 ਫੀਸਦ 2033 ਅਤੇ 7.10 ਫੀਸਦ 2034 ਦੇ ਬਾਂਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸੀਆਰਆਰ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਬੀਆਈ ਕੋਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ 3 ਫੀਸਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਬੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਆਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਲਣਾ 99 ਫੀਸਦ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਬੈਂਕ ਹੁਣ ਕੁਝ ਦਿਨ ਘੱਟ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਕਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲਚਕਤਾ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਸਕਣਗੇ।

ਆਈਸੀਆਈਸੀਆਈ ਸਿਕਿਓਰਿਟੀਜ਼ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਡੀਲਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿਮਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਨਕਦੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮ ਦੇ 1 ਫੀਸਦ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ, ਸ਼ਾਇਦ 0 ਤੋਂ 0.5 ਫੀਸਦ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੋਟਕ ਮਹਿੰਦਰਾ ਬੈਂਕ ਦੀ ਮੁੱਖ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੀਆਰਆਰ ਪਾਲਣਾ ਵਧਾਉਣਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਲਚਕਤਾ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੁਪਏ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਰੋਕ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਓਐਮਓ ਵਿਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਦਖ਼ਲ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣਗੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਤੋਂ-ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਰੈਪੋ ਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿਣ।

ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ

• ਆਰਬੀਆਈ ਮੰਗਲਵਾਰ 13 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਓਐਮਓ ਰਾਹੀਂ 25,000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ (2.58 ਅਰਬ ਡਾਲਰ) ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਾਂਡ ਵਿਕੇਗਾ
• ਬੈਂਕਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੀਆਰਆਰ ਪਾਲਣਾ 90 ਫੀਸਦ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 99 ਫੀਸਦ ਕੀਤੀ ਗਈ; 16 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਲਾਗੂ
• ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 7 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਵਾਧੂ ਨਕਦੀ; 10-ਸਾਲਾ ਬਾਂਡ ਯੀਲਡ 7.31 ਫੀਸਦ — ਨਵੰਬਰ 2023 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਚਤਮ
• ਇਹ ਕਦਮ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਆਜ ਦਰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਧਿਆਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਆਏ
• ਮਾਹਰ: ਵਾਧੂ ਨਕਦੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਦੇ 1 ਫੀਸਦ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਰੁਪਏ ‘ਤੇ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਰੁਕਣ ਦੀ ਉਮੀਦ