ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 9 ਅਕਤੂਬਰ — ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਕੜਾ ਦਫ਼ਤਰ (NSO) ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘਰੇਲੂ ਯਾਤਰਾ ਸਰਵੇਖਣ (NHTS) ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਮਾ ਔਸਤਨ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾਣ-ਆਉਣ ਲਈ 785 ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖ਼ਰਚ 1,044 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ 612 ਰੁਪਏ ਹੈ — ਯਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕਾਮੇ ਪੇਂਡੂ ਕਾਮਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 70 ਫੀਸਦ ਵੱਧ ਖ਼ਰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅੰਕੜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਾਗੂਕਰਨ ਮੰਤਰਾਲੇ (MoSPI) ਅਧੀਨ NSO ਨੇ ਇਹ ਸਰਵੇਖਣ ਜੁਲਾਈ 2025 ਤੋਂ ਜੂਨ 2026 ਦਰਮਿਆਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ 14,274 ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ 10,377 ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਲਾਕਾਂ ਦੇ 4,92,023 ਘਰਾਂ ਅਤੇ 20,34,371 ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਉਹ ਸਫ਼ਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰੀ ਦਾ ਹੋਵੇ।

ਸਰਵੇਖਣ ਮੁਤਾਬਕ 57.6 ਫੀਸਦ ਕਾਮੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਰਦ ਕਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ 61.9 ਫੀਸਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਕਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 41.9 ਫੀਸਦ ਹੈ, ਜੋ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸਬੰਧੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਲਿੰਗ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਰਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਤਰ ਹੈ — ਮਰਦ ਕਾਮੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਔਸਤਨ 835 ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਔਰਤ ਕਾਮਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਰਚ 533 ਰੁਪਏ ਹੈ।

ਦੋਪਹੀਆ ਵਾਹਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਾਧਨ ਹਨ — 42.6 ਫੀਸਦ ਕਾਮੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 37.1 ਫੀਸਦ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ 52.3 ਫੀਸਦ ਹੈ।

ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ 83.4 ਫੀਸਦ ਕਾਮੇ 30 ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਔਸਤ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਂ 25 ਮਿੰਟ ਹੈ — ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ 23 ਮਿੰਟ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ 27 ਮਿੰਟ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪੈਦਲ ਚੱਲਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਸਾਧਨ ਹੈ (37 ਫੀਸਦ), ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਸ (29.5 ਫੀਸਦ) ਅਤੇ ਸਾਈਕਲ (15.8 ਫੀਸਦ) ਹਨ। 87.6 ਫੀਸਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 30 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਾਤ ਭਰ ਦੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਸਾਂ (55.8 ਫੀਸਦ) ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸ਼ਹਿਰੀ ਰੇਲਵੇ (17.7 ਫੀਸਦ) ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੈ — ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ 73.5 ਫੀਸਦ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 70.2 ਫੀਸਦ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਟਰੋ, ਸਬਅਰਬਨ ਰੇਲ, ਮੋਨੋਰੇਲ ਅਤੇ ਟਰਾਮ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 5 ਫੀਸਦ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 14.4 ਫੀਸਦ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ 20.7 ਫੀਸਦ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ 16.5 ਫੀਸਦ ਹੈ।

NSO ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਰਵੇਖਣ ਆਵਾਜਾਈ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਰੂਟਾਂ, ਸੇਵਾ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਬੂਤ-ਅਧਾਰਤ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।

ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ

• NSO ਨੇ ਜੁਲਾਈ 2025–ਜੂਨ 2026 ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘਰੇਲੂ ਯਾਤਰਾ ਸਰਵੇਖਣ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ; 4.92 ਲੱਖ ਘਰਾਂ ਅਤੇ 20.34 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ।
• 42.6% ਕਾਮੇ ਦੋਪਹੀਆ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਖ਼ਰਚ 785 ਰੁਪਏ (ਸ਼ਹਿਰੀ 1,044, ਪੇਂਡੂ 612)।
• 83.4% ਕਾਮੇ 30 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਔਸਤ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਂ 25 ਮਿੰਟ ਹੈ।
• ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਚੱਲਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ (37%); ਰਾਤ ਭਰ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਸਾਂ (55.8%) ਅੱਗੇ ਹਨ।
• ਮਰਦ (61.9%) ਅਤੇ ਔਰਤ (41.9%) ਕਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲਿੰਗ ਅੰਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ।