ਭਾਰਤ ਦੇ 191 ਕੋਲਾ ਬਿਜਲੀ ਪਲਾਂਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ — 96 ਪਲਾਂਟ — ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਈਂਧਨ ਭੰਡਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਬਿਜਲੀ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 19 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਜਿੰਨਾ ਕੋਲਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 96 ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 60 ਸੀ।

ਇਸ ਸੰਕਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਅਲ ਨੀਨੋ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਗਰਮ ਮੌਸਮ ਹੈ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਾਨਸੂਨ ਕਾਰਨ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਘਟ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵੱਧ ਗਈ। ਇਸ ਸਾਲ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਗ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 45 ਤੋਂ 50 ਗੀਗਾਵਾਟ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮੰਗ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ 560 ਮਿਲੀਅਨ ਕਿਲੋਵਾਟ-ਘੰਟੇ ਦਾ ਅੰਤਰ ਰਿਹਾ — ਅਗਸਤ 2023 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ। ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ 13.3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਧਿਆ।

ਕੋਲਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਪਲਾਂਟਾਂ ਨੂੰ ਸਪਲਾਈ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਕੋਲਾ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਬਿਜਲੀ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਵੱਧਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਧੂ ਕੋਲਾ-ਅਧਾਰਤ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭੰਡਾਰ ਲਗਭਗ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਲਈ ਪਲਾਂਟ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ 55 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁਣ ਗੈਰ-ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੈਟਰੀ ਸਟੋਰੇਜ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਵੱਧ ਮੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੋਲੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 50 ਗੀਗਾਵਾਟ ਨਵਿਆਊਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਸਮਰੱਥਾ ਜੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵਿਆਊਣਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਸਥਿਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਚੌਬੀਸ ਘੰਟੇ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਲਾ ਅਜੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ

• ਦੇਸ਼ ਦੇ 191 ਵਿੱਚੋਂ 96 ਕੋਲਾ ਪਲਾਂਟਾਂ ਕੋਲ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਾ ਈਂਧਨ (19 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ CEA ਅੰਕੜੇ)
• ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 60 ਸੀ; ਅਲ ਨੀਨੋ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਾਨਸੂਨ ਕਾਰਨ ਸੰਕਟ ਵਧਿਆ
• ਸਤੰਬਰ ‘ਚ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਘਟੀ, ਕੋਲਾ ਉਤਪਾਦਨ 13.3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਧਿਆ; ਮੰਗ-ਸਪਲਾਈ ਅੰਤਰ ਅਗਸਤ 2023 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ
• ਕੋਲਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸਪਲਾਈ ਵਧਾਈ ਗਈ; CEA ਮੁਖੀ ਨੇ ਵਾਧੂ ਕੋਲਾ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਲੋੜ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ
• ਗੈਰ-ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਸਮਰੱਥਾ 55 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਟੋਰੇਜ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਕੋਲੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਜਾਰੀ